savetovaliste@izadji.rs
Categories
Blog

Kako ja da detetu objasnim šta je socijalni konstruktivizam?

U istoriji psihološke dijagnostike postoje mnogi primeri koji nam pokazuju da je put redefinisanja mentalnih poremećaja popločan društvenim promenama. Drapetomanija (mentalni poremećaj koji se definisao kao želja afromeričkih robova da pobegnu na slobodu), masturbacija ili sifilis za koje se smatralo da mogu da izazovu “ludilo” samo su neki od primera koji ukazuju na uticaj opšteprihvaćenih društvenih normi prilikom definisanja mentalnih poremećaja. Evolucija statusa homoseksualnosti je jedan od primera iz bliske istorije koji razotkriva arbitrarnu prirodu etikete mentalnog poremećaja. 

Jedna od bitnih figura u borbi protiv depatologizacije homoseksualnosti je psihijatar i psihoanalitičar Tomas Sas, zastupnik ideje da je dijagnoza mentalnog poremećaja samo etiketa za socijalno neprihvatljivo ponašanje. U svojoj knjizi “Proizvodnja ludila” koja je izašla 1970, Sas piše  kako je psihijatrijska perspektiva homoseksualnosti tek prikrivena replike religijske perspektive, čije je mesto zauzela i da su pokušaji da se homoseksualnost podvrgne medicinskom tretmanu zamaskirani pokušaji suzbijanja homosekualnosti. 

Osim naučne postojala je i snažna aktivistička struja koja je doprinela izbacivanju homoseksualnosti iz klasifikacije mentalnih poremećaja. Šezdesete i sedamdesete godine prošlog veka u SAD bile su ključne u borbi za ljudska prava. U istom periodu odvijale su se antiratne demonstracije i osnovan je Afroamerički pokret  za građanska prava, u tavkvoj društvenoj klimi Stounvolska revolucija 1969. označila je početak organizovane borbe za LGBT* prava u SAD. U vreme uspona pokreta za LGBT prava homoseksualnost je drugom izdanju Dijagnostičkog i statističkog priručnika za mentalne poremećaje (DSM II) koji izdaje Američka psihijatrijska asocijacija (APA) i dalje bila označena kao mentalni poremećaj. Na godišnjem sastanku Američke psihijatrijske asocijacije 1972. na temu homoseksualnosti i mentalnih poremećaja pod nazivom: “Prihijatrija: Prijatelj ili neprijatelj homoseksualaca?” po prvi put govorio je psihijatar I gej osoba Džon E. Frejer. Frejer je usled straha od gubitka položaja, budući da je tada radio na Templ univerzitetu, govorio anonimno pod imenom dr. Henri Anonimus. U svom govoru Frejer je, između ostalog,  adresirao problem diskriminacije i činjenicu da mnoge njegove kolege skrivaju svoju seksualnost iz straha od gubitka posla ili diskriminacije, na konferenciji je navodno učestvovalo sto gej psihijatara. 

Godinu dana nakon Frejerovog govora i usled  napora LGBT aktivista na godišnjoj konferenciji Američke psihijatrijske asocijacije organizovan je referendum za pitanje zadržavanja homoseksualnosti na listi mentalnih poremećaja. 58% prisutnih glasalo je za to da se  homoseksualnost skine sa liste mentalnih poremećaja. APA je odgovorila kompromisom i promenila kategoriju u koju je homseksualnost spadala u DSM-u promenivši homoseksualnost u SOD (Sexual orientation disturbance) što je bila kategorija za osobe koje osećaju uznemirenost zbog svoje seksualne orijentacije i žele da je promene. Tek 1987. Homoseksualnost je u potpunosti izbačena iz Dijagnostičkog i statističkog priručnika za mentalne poremećaje. 

Svetska zdravstvena organizacija (WHO) izbacila je homoseksualnost sa liste mentalnih poremećaja tek 1992. iako u je u  izdanju ICD-10 i dalje postojala kategorija ego- distone seksualne orijentacije, što znači da se osoba ne dvoumi u vezi svoje seksualne orijentacije već “želi da je drugačija zbog psiholoških i bihevioralnih problema koji su povezani sa seksualnom orijentacijom”. U poslednjem izdanju ICD-11 i kategorija ego-distone seksualnosti je uklonjena. 

Izbacivanje homoseksualnosti sa liste mentalnih poremećaja označilo je kraj zvaničnog učešća medicine u stigmatizaciji LGB osoba. Posledično, opšte društveni stav prema homoseksualnosti se promenio kod određenog dela javnosti, ali to nije označilo i kraj stigmatizacije. Dok je u određenom delu sveta primetan napredak u pogledu prava koja ostvaruju članovi LGBT zajednice, nažalost i dalje postoje zemlje gde postoji ne samo stigmatizacija, već i kriminalizacija homoseksualnosti. Ono što nam istorija pokazuje jeste da je borba moguća, da je dugotrajna i da daje rezultate, ono što vidimo danas je da je borba za osnovna ljudska prava i dalje neophodna i da niko nije slobodan dok svi ne budemo slobodni. 

Szasz, T. S. (1970). The manufacture of madness: A comparative study of the inquisition and the mental health movement. New York: Harper & Row.

Bayer R. Homosexuality and American Psychiatry: The Politics of Diagnosis. Basic Books; New York, NY, USA: 1981.

DiGiacomo, Robert (2002) “Dr. H. Anonymous; ‘Instant cure’ recalled; Being gay was an illness 30 years ago” Philadelphia Gay News

 

Autorka: Ines Ezgeta, dip. psiholog